دکتر علی صالح آبادی، رئیس انجمن مالی اسلامی ایران در یازدهمین همایش مالی اسلامی با محور «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی» که امروز ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ در سازمان بورس و اوراق بهادار برگزار شد، با تاکید بر جایگاه روزافزون هوش مصنوعی در نظام‌های مالی گفت: هوش مصنوعی امروز به یکی از موضوعات اصلی جامعه علمی جهان تبدیل شده و به‌طور جدی در محافل علمی و تخصصی مورد بحث قرار می‌گیرد.

سفیر ایران در قطر با اشاره به فعالیت‌های علمی انجمن مالی اسلامی در سال جاری افزود: در این مدت، ۹ پیش‌نشست شامل ۴ نشست داخلی و ۵ نشست بین‌المللی با حضور کارشناسان و صاحب‌نظران خارجی برگزار شد تا محورهای اصلی همایش سالانه انجمن به‌صورت تخصصی بررسی شود.

صالح‌آبادی ادامه داد: «فرصت‌های نوآوری و تحول دیجیتال در مالی اسلامی با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، چالش‌های انطباق با شریعت، ملاحظات حقوقی، فین‌تک‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و آینده مالی اخلاق‌محور» از جمله محورهای وبینارهای بین‌المللی انجمن بوده است. هم‌چنین در پیش‌نشست‌های داخلی، موضوعاتی نظیر توکنایز کردن دارایی‌ها در بازار مالی اسلامی، نقش تنظیم‌گری و نظارت بانک مرکزی و کاربردهای هوش مصنوعی در نظام مالی اسلامی مورد بررسی قرار گرفت.

رییس انجمن مالی اسلامی با اشاره به اهداف کلان تأسیس این انجمن گفت: ایجاد «پایگاه جامع مالی اسلامی» از برنامه‌های مهم انجمن است و وب‌سایت انجمن مالی اسلامی هم‌اکنون مجموعه‌ای کامل از منابع تخصصی این حوزه را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد که به‌صورت مستمر به‌روزرسانی می‌شود.

او افزود: در طول فعالیت انجمن، ۸ دوره DBA بازار سرمایه اسلامی و یک دوره MBA برگزار شده است که برخی از رساله‌های حرفه‌ای دوره DBA در دستور کار کمیته فقهی قرار گرفته و مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

به گفته صالح‌آبادی، در مجموع ۱۲۰ دانش‌پذیر در این دوره‌ها شرکت کرده‌اند و ۱۷ دوره تخصصی فقه مالی ویژه طلاب نیز برگزار شده است. هم‌چنین برگزاری همایش سالانه انجمن بدون وقفه و به‌صورت منظم در هر سال ادامه داشته است.

رییس انجمن مالی اسلامی با اشاره به فعالیت‌های پژوهشی انجمن گفت: انجمن در ۱۲ نشریه پژوهشی حضور فعال دارد و اعضا می‌توانند مقالات علمی خود را در این نشریات منتشر کنند.

او در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیت‌های بین‌المللی انجمن اشاره کرد و گفت: انجمن مالی اسلامی با ۱۰ نهاد فعال در حوزه مالی اسلامی در سطح بین‌المللی همکاری داشته و تاکنون ۱۲ نشست هم‌اندیشی با کارشناسانی از ۱۰ کشور مختلف برگزار کرده است. همکاری با سازمان بورس در برگزاری همایش‌های تخصصی و بازدید از نهادهای مالی بین‌المللی نیز از دیگر اقدامات انجمن به شمار می‌رود.

صالح‌آبادی با تأکید بر نقش تحول‌آفرین هوش مصنوعی افزود: هوش مصنوعی در حال بازتعریف زیرساخت‌های نظام‌های مالی است و دیگر بحث بر سر «حرکت کردن یا نکردن» به سمت آن نیست، بلکه پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان هوش مصنوعی را در مسیر شریعت و عدالت اقتصادی هدایت کرد.

او افزود: هوش مصنوعی می‌تواند در بهبود مدیریت ریسک، تقویت حاکمیت شرکتی، بازطراحی نظارت‌های بانکی، توکنایز کردن دارایی‌ها و سایر ارکان نظام مالی اسلامی نقش‌آفرینی کند. با این حال، چالش‌هایی نظیر انطباق الگوریتم‌ها با شریعت، مسائل حقوقی و ضرورت بازنگری در نظام تنظیم‌گری وجود دارد که باید با تأکید بر اخلاق و عدالت اقتصادی به آن‌ها پاسخ داده شود.

رییس انجمن مالی اسلامی گفت: آینده مالی اسلامی در تقابل با فناوری رقم نخواهد خورد، بلکه لازم است اصول مالی اسلامی با فناوری‌های نوین همگام شود تا هوش مصنوعی به یک فرصت تاریخی برای این حوزه تبدیل شود. انجمن مالی اسلامی نیز به‌عنوان یک نهاد علمی، بستری برای گفت‌وگو و هم‌اندیشی در این مسیر فراهم کرده است.

*هوش مصنوعی، بودجه انقباضی و نسخه مهار تورم *

غلامرضا مصباحی‌مقدم، رئیس کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار، در یازدهمین همایش مالی اسلامی با عنوان «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی؛ چالش‌ها، راهکارها و فرصت‌ها» با اشاره به اصلاح ساختار بودجه سال جاری، حذف احکام از متن بودجه و محدود شدن آن به جداول درآمد و هزینه را یکی از مهم‌ترین امتیازات بودجه امسال دانست و تأکید کرد: این اقدام با تدبیر مجلس و اصلاح آیین‌نامه داخلی انجام شده و زمینه دخل‌وتصرف‌های غیرضرور را کاهش داده و به شفافیت مالی دولت کمک می‌کند.

*کسری بودجه؛ ریشه تورم بالای ۴۵ درصد*

مصباحی‌مقدم با اشاره به تورم بالای ۴۵ درصد در سال‌های اخیر تصریح کرد: کسری بودجه، مهم‌ترین عامل بروز تورم در اقتصاد ایران است و تا زمانی که تراز منابع و مصارف دولت برقرار نشود، نباید انتظار کاهش پایدار تورم را داشت.

وی ارائه بودجه انقباضی از سوی دولت را گامی رو به جلو در مسیر مهار تورم دانست و افزود: اگرچه آثار این سیاست‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت برای برخی اقشار ملموس باشد، اما در مجموع می‌تواند چشم‌انداز کاهش تورم در سال آینده را تقویت کند.

* رشد اقتصادی ۸ درصدی بدون مشارکت مردم محقق نمی‌شود*

این عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام با اشاره به هدف‌گذاری رشد اقتصادی ۸ درصدی در برنامه هفتم توسعه گفت: ظرفیت‌های دولت به‌تنهایی برای تحقق این هدف کافی نیست و استفاده از ظرفیت‌های ملی و مشارکت مردم در سرمایه‌گذاری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. به گفته او، بدون فعال‌سازی سرمایه‌های مردمی، دستیابی به رشد اقتصادی پایدار صرفاً در حد هدف‌گذاری باقی خواهد ماند.

* اوراق گواهی طلا؛ ابزار ضدتورمی و حافظ دارایی‌ها*

مصباحی‌مقدم با اشاره به سیاست‌های پولی و بانکی در دست تدوین در مجمع تشخیص مصلحت نظام، «اوراق گواهی طلا» را یکی از ابزارهای مؤثر برای حفظ ارزش دارایی مردم و کاهش فشار تورمی معرفی کرد و افزود: این اوراق با جذب نقدینگی سرگردان و برخورداری از قابلیت معامله‌پذیری، هم پاسخگوی انتظارات مردم است و هم به اجرای سیاست‌های انقباضی دولت کمک می‌کند.

*پیامدهای بودجه انقباضی*

وی انقباضی بودن بودجه را از دیگر ویژگی‌های مهم آن دانست و اظهار کرد: در شرایط تورمی، تراز بودن منابع و مصارف دولت و کنترل هزینه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در مهار تورم دارد. در مقابل، ناترازی میان درآمدها و هزینه‌ها می‌تواند به تداوم یا تشدید تورم منجر شود.

مصباحی‌مقدم همچنین به پیامدهای اجتماعی این سیاست‌ها اشاره کرد و گفت: محدود بودن افزایش حقوق کارکنان دولت نسبت به نرخ تورم، از نتایج بودجه انقباضی است که می‌تواند فشارهایی را بر برخی اقشار از جمله استادان دانشگاه وارد کند؛ هرچند دولت تلاش کرده بخشی از این فشار را از طریق سیاست‌های حمایتی در حوزه تأمین کالاهای اساسی جبران کند.

* صندوق‌های ارزی و هدایت ارزهای خانگی*

رئیس شورای فقهی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به پرسشی درباره راه‌اندازی صندوق‌های ارزی و نقش آن‌ها در هدایت نقدینگی به سمت تولید اظهار کرد: اگر این صندوق‌ها به‌درستی معرفی شوند و فواید و منافع آن‌ها به‌طور شفاف برای مردم تبیین شود، می‌توانند نقش بسیار مؤثری در هدایت ارزهای خانگی به بازار سرمایه ایفا کنند.

وی افزود: این اقدام می‌تواند ارزهای خانگی را به چرخه تولید و فعالیت‌های اقتصادی وارد کند.

* ۷۰ میلیارد دلار ارز و طلای خانگی؛ ظرفیتی مغفول*

به گفته مصباحی‌مقدم، برآوردها نشان می‌دهد حجم ارز و طلای خانگی در اختیار مردم رقم بسیار بالایی است و مجموع آن به‌طور تخمینی حدود ۷۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ ظرفیتی که در صورت هدایت به سمت فعالیت‌های مولد، می‌تواند نقش مهمی در تقویت تولید و رشد اقتصادی داشته باشد.

*پیوند اقتصاد، فناوری و عدالت*

وی در بخش پایانی سخنان خود تأکید کرد: بررسی مسائل اقتصادی و مالی باید هم‌زمان با توجه به تحولات فناوری و ابزارهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، و با رویکردی مبتنی بر عدالت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری دنبال شود. به گفته او، برگزاری همایش‌هایی از این دست می‌تواند به شکل‌گیری دیدگاه‌های کارشناسی و ارائه راهکارهای عملی در حوزه مالی اسلامی کمک کند.

مصباحی‌مقدم در پایان از اعضای انجمن مالی اسلامی قدردانی کرد و نقش این انجمن را در ارتقای جایگاه علمی مالی اسلامی قابل‌توجه دانست.

*دارایی‌های واقعی، پشتوانه تاب‌آوری بازار سرمایه ایران*

حجت‌الله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، در یازدهمین همایش مالی اسلامی با محوریت «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی»، با قدردانی از حضور علما و صاحب‌نظران، بر نقش مؤثر انجمن مالی اسلامی در توسعه ابزارهای مالی اسلامی طی بیش از یک دهه گذشته تأکید کرد.

وی با تشکر ویژه از آیت‌الله غلامرضا مصباحی‌مقدم به‌عنوان یکی از چهره‌های راهگشا در این مسیر، تلاش‌های انجمن مالی اسلامی و اعضای آن را منشأ برکات قابل‌توجهی در بازار سرمایه دانست و از همکاری‌های مستمر شورای فقهی و کمیته فقهی سازمان بورس قدردانی کرد.

* تحول رویکرد مالی اسلامی*

صیدی با اشاره به روند تحول مالی اسلامی در سال‌های اخیر گفت: در گذشته، نگاه غالب به مالی اسلامی بیشتر ناظر بر «رعایت و تطبیق» و پرهیز از خطوط قرمز شرعی بود، اما با توسعه مبانی نظری اقتصاد و مالی اسلامی، این رویکرد به سمت مفاهیمی چون اعتماد، پایداری و تاب‌آوری حرکت کرده است.

به گفته وی، کار عمیق نظری در حوزه اقتصاد اسلامی موجب شد این حوزه از سطح صرفاً تطبیقی عبور کرده و به یک چارچوب اصول‌محور و کارآمد تبدیل شود.

* هوش مصنوعی؛ ابزار تصمیم‌سازی، نه جایگزین عقل انسانی*

رئیس سازمان بورس با اشاره به تحولات مشابه در حوزه فناوری اظهار داشت: هوش مصنوعی نیز مسیری مشابه را طی کرده و از پردازش‌های ساده دیجیتال به سطحی از تحلیل و قضاوت رسیده است. با این حال، عقل انسانی همچنان در مرتبه‌ای بالاتر قرار دارد و هوش مصنوعی باید به‌عنوان ابزاری در خدمت تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار گیرد، نه جایگزین آن.

* تاب‌آوری بازار سرمایه در فضای عدم‌قطعیت*

وی در ادامه با اشاره به وضعیت بازار سرمایه کشور گفت: با وجود ریسک‌های سیستماتیک، عدم‌قطعیت‌های سیاسی و اقتصادی و چالش‌هایی نظیر بودجه، نرخ ارز و تورم، بازار سرمایه ایران از تاب‌آوری قابل قبولی برخوردار است.

به گفته صیدی، نوسانات مثبت و منفی ذات بازار است، اما آنچه اهمیت دارد، تداوم جریان معاملات در فضایی شفاف، منصفانه و قابل اتکا است.

* دارایی‌های واقعی؛ مزیت بازار سرمایه اسلامی*

رئیس سازمان بورس یکی از عوامل اصلی این تاب‌آوری را اتکای بازار سرمایه ایران به دارایی‌های واقعی دانست و تأکید کرد: این ویژگی، از مهم‌ترین مزیت‌های بازار سرمایه اسلامی به شمار می‌رود.

به گفته وی، وجود دارایی‌های واقعی موجب می‌شود ریسک‌ها به‌صورت منطقی تعدیل و توزیع شوند و از بروز نوسانات غیرواقعی و حبابی جلوگیری شود.

* فقه پویا؛ پاسخ‌گوی ابزارهای نوین مالی*

صیدی همچنین با تمجید از عملکرد کمیته فقهی سازمان بورس، مصوبات این کمیته را از پیشرفته‌ترین مصوبات در سطح بین‌المللی دانست و خاطرنشان کرد: پویایی فقه شیعه این امکان را فراهم کرده است که برای مسائل نوظهور مالی، راهکارهای عملیاتی و اجرایی ارائه شود و بن‌بستی در مواجهه با ابزارهای جدید شکل نگیرد.

* چشم‌انداز توسعه بازار سرمایه*

رئیس سازمان بورس در پایان با اشاره به ظرفیت‌های توسعه‌ای بازار سرمایه ایران اظهار امیدواری کرد: با تقویت سرمایه‌گذاری، ارتقای مدیریت ریسک و توجه به توزیع منصفانه آن، سهم بازار سرمایه در اقتصاد کشور افزایش یابد و مالی اسلامی بتواند نقش مؤثرتری در رشد اقتصادی و ثبات مالی ایفا کند.

پنل تخصصی هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی امروز، دوشنبه بیست‌وهفتم بهمن‌ماه به همت انجمن مالی اسلامی ایران برگزار شد.

* هوش مصنوعی هنوز در آغاز راه است؛ اما سرعت تغییر، نفس‌گیر است*

دکتر مهران محرمیان، مشاور رئیس کل بانک مرکزی و معاون پیشین فناوری‌های نوین این نهاد، در پنل تخصصی «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی» با تأکید بر شتاب بی‌سابقه تحولات فناوری، هشدار داد: نادیده گرفتن هوش مصنوعی و حکمرانی داده‌محور، می‌تواند سازمان‌ها و کشورها را با «باخت‌های سنگین» اقتصادی و حاکمیتی مواجه کند.

*هوش مصنوعی؛ طلوعی که فقط نوک کوه یخ آن دیده می‌شود*

دکتر محرمیان در ابتدای سخنان خود با تشبیه وضعیت کنونی هوش مصنوعی به «طلوع خورشید در یک صبح سرد پاییزی»، تصریح کرد: آنچه امروز از هوش مصنوعی می‌بینیم، تنها بخش بسیار کوچکی از ظرفیت‌های واقعی آن است و در سال‌های آینده، این فناوری بنیان بسیاری از جنبه‌های زندگی و فضای کاری بشر را دگرگون خواهد کرد.

وی با اشاره به تاریخچه پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته وزارت دفاع آمریکا (DARPA)، از پروژه آرپانت به‌عنوان هسته اولیه اینترنت نام برد و گفت: تجربه اینترنت نشان داد فناوری‌هایی که با اهداف محدود امنیتی آغاز می‌شوند، چگونه می‌توانند کل زندگی بشر را متحول کنند.

*از شکست کامل تا جهش خیره‌کننده در یک سال*

مشاور بانک مرکزی با مرور مسابقه خودروهای بدون راننده دارپا در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵، افزود: در سال ۲۰۰۴ هیچ خودرویی نتوانست مسیر ۲۴۰ کیلومتری صحرای نوادا را به پایان برساند و گفته شد «هوش مصنوعی هنوز کودک است». اما تنها یک سال بعد، چندین تیم موفق شدند به خط پایان برسند. این مثال نشان می‌دهد سرعت پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی به‌طرز شگفت‌آوری بالاست.

*نزدیک شدن به «نقطه تکینگی»*

دکتر محرمیان با اشاره به مفهوم «نقطه ترکیدگی» یا «نقطه تکینگی» در هوش مصنوعی گفت: هنوز نمی‌توان با قطعیت اعلام کرد که هوش مصنوعی از هوش انسان عبور کرده، اما نشانه‌های نزدیکی به این نقطه به‌وضوح قابل مشاهده است؛ نقطه‌ای که پس از آن، آینده به‌سادگی قابل پیش‌بینی نخواهد بود.

*کاهش مرز تشخیص انسان و ماشین*

وی با ذکر نمونه‌هایی از تولید آثار هنری توسط هوش مصنوعی که حتی داوران و متخصصان را فریب داده‌اند، تأکید کرد: تفاوت میان خروجی انسان و هوش مصنوعی به‌شدت در حال کاهش است و این موضوع قدرت تشخیص انسان را در فضای دیجیتال تضعیف کرده است؛ تا جایی که در شبکه‌های اجتماعی، دیگر نمی‌توان با اطمینان گفت طرف مقابل انسان است یا یک سامانه هوشمند.

*داده؛ شرط لازم حکمرانی*

مشاور بانک مرکزی با تأکید بر نقش «ابر‌داده‌ها (Big Data)» گفت: هر پارامتری که قرار است کنترل شود (از قیمت سهام و ارز گرفته تا تورم یا تخصیص منابع) بدون داده قابل مدیریت نیست. حکمرانی بدون داده، مانند رانندگی با شیشه جلوی کاملاً پوشیده است.

وی افزود: سازمان‌ها باید به‌طور جدی به موضوع «حکمرانی داده» توجه کنند، زیرا ضعف در این حوزه می‌تواند منجر به نشت داده، دستکاری اطلاعات و تهدیدهای جدی امنیتی و اقتصادی شود.

*خطر استفاده از هوش مصنوعی عمومی*

دکتر محرمیان هشدار داد: استفاده کارکنان سازمان‌ها از پلتفرم‌های عمومی هوش مصنوعی، بدون زیرساخت بومی و حرفه‌ای، می‌تواند منجر به انتقال ناخواسته اسرار تجاری و فرآیندی سازمان‌ها شود. به گفته وی، در شرایطی که زیرساخت عمومی هوش مصنوعی داخلی وجود ندارد، این داده‌ها عملاً در اختیار پلتفرم‌های خارجی قرار می‌گیرد.

*جنگ نابرابر فناوری*

وی با اشاره به استفاده گسترده رقبا، متخلفان مالی و حتی دشمنان کشورها از هوش مصنوعی حرفه‌ای تصریح کرد: وارد نشدن به این عرصه به‌معنای بی‌طرف ماندن نیست، بلکه قرار گرفتن در یک جنگ نابرابر است؛ جنگی که در آن یک طرف به ابزارهای پیشرفته مجهز است و طرف دیگر با ابزارهای سنتی وارد میدان می‌شود.

*توصیه نهایی به مدیران*

مشاور بانک مرکزی در پایان تأکید کرد: اگر فناوری اطلاعات در سازمان‌ها صرفاً نقش پشتیبان داشته باشد و در سطح تصمیم‌سازی و ستادی قرار نگیرد، آن سازمان نیازمند بازنگری جدی در ساختار، فرآیندها و نیروی انسانی خود است.
به گفته وی، جهان به‌طور بنیادین تغییر کرده و تنها با پذیرش حکمرانی داده‌محور و استفاده هوشمندانه از هوش مصنوعی می‌توان در این مسیر جدید، موفق و سربلند باقی ماند.

*تبیین ظرفیت‌های هوش مصنوعی در استقرار بانک‌داری اسلامی*

دکتر حسین میثمی، عضو هیئت علمی پژوهشکده پولی و بانکی و دبیر شورای فقهی بانک مرکزی در ابتدای سخنان خود، ضمن قدردانی از انجمن مالی اسلامی برای برگزاری این همایش، با اشاره به محور اصلی مقاله ارائه‌شده، گفت: موضوع این پژوهش، «نقش هوش مصنوعی در استقرار بانک‌داری اسلامی با تأکید بر مصوبات شورای فقهی بانک مرکزی» است؛ پژوهشی که از منظر مصرف‌کننده مقررات، یعنی شورای فقهی، به موضوع نگاه می‌کند.

به گفته وی، فقه و حقوق معمولاً با تأخیر نسبت به تحولات فنی حرکت می‌کنند و اگر امروز به‌طور جدی به هوش مصنوعی پرداخته نشود، نظام بانکی نه‌تنها از مزایای آن بهره‌مند نخواهد شد، بلکه هزینه‌های آن را نیز متحمل می‌شود.

*تعریف قانونی بانک‌داری اسلامی*

میثمی با اشاره به ماده یک قانون بانک مرکزی، تصریح کرد: برای نخستین بار، بانک‌داری اسلامی به‌صورت رسمی در قانون تعریف شده است. این تعریف، مبتنی بر دیدگاه مرحوم سیدعباس موسویان در کتاب «بانک‌داری اسلامی» است که اکنون به رسمیت قانون‌گذار درآمده و بانک‌داری اسلامی را به‌عنوان بخشی از اقتصاد اسلامی معرفی می‌کند.

*اصول بانک‌داری اسلامی از نگاه شهید صدر *

وی اصول بانک‌داری اسلامی را مبتنی بر آثار شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر دانست و افزود: عدالت، تعاون اسلامی، آزادی اقتصادی در چارچوب ضوابط شرعی، به رسمیت شناختن انواع مالکیت و رعایت قواعد فقهی، هسته سخت اندیشه بانک‌داری اسلامی را تشکیل می‌دهند.

*نظارت و تطبیق شرعی هوشمند*

عضو دبیرخانه شورای فقهی بانک مرکزی یکی از مهم‌ترین کارکردهای هوش مصنوعی را «نظارت و تطبیق شرعی هوشمند» عنوان کرد و گفت: در شرایط فعلی، یک ناظر شرعی در هر بانک مسئولیت سنگینی برعهده دارد و استفاده از دستیار هوشمند نظارت شرعی می‌تواند به اجرای مؤثر چارچوب حاکمیت شرعی کمک کند.

*تفهیم هوشمند قراردادها؛ حق مشتری*

دکتر میثمی با انتقاد از شیوه فعلی انعقاد قراردادهای بانکی، تأکید کرد: مشتری هنگام دریافت تسهیلات، غالباً از ماهیت قرارداد آگاهی کافی ندارد؛ درحالی‌که تفهیم قرارداد، حق مسلم مشتری است. هوش مصنوعی می‌تواند با شخصی‌سازی ادبیات و شیوه توضیح قرارداد، قصد واقعی طرفین را محقق کند و از شکل‌گیری قراردادهای صوری و شبهه ربوی جلوگیری کند.

*اصلاح فرآیندهای سامانه‌ای بانک‌ها*

او افزود: بسیاری از مصوبات شورای فقهی به‌دلیل محدودیت‌های سامانه‌های بانک‌داری متمرکز به‌درستی اجرا نمی‌شوند. بررسی دقیق جزئیاتی مانند نحوه محاسبه کارمزد، اقساط و وجه التزام، از توان نظارت انسانی خارج است؛ اما با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و تحلیل کلان‌داده‌ها، امکان نظارت مؤثر فراهم می‌شود.

*استانداردسازی بانک‌داری اسلامی*

دکتر میثمی با اشاره به استانداردهای سازمان‌های بین‌المللی مانند AAOIFI و IFSB گفت: حرکت از مقررات‌گذاری حداقلی به سمت استانداردسازی جامع بانک‌داری اسلامی ضروری است. استانداردها با ورود به سامانه‌های بانک‌داری، امکان تخلف را به حداقل می‌رسانند و وابستگی به تشخیص‌های سلیقه‌ای را حذف می‌کنند.

*آموزش هوشمند و شخصی‌سازی‌شده *

عضو دبیرخانه شورای فقهی بانک مرکزی، آموزش تخصصی و عمومی بانک‌داری اسلامی را از دیگر ظرفیت‌های هوش مصنوعی دانست و افزود: این فناوری می‌تواند آموزش‌ها را متناسب با سطح دانش، سابقه کاری و نوع تسهیلات هر فرد شخصی‌سازی کند.

* استخراج هوشمند فتوای معیار*

وی یکی از چالش‌های جدی شورای فقهی را استخراج فتوای معیار در بازه‌های زمانی محدود دانست و گفت: استفاده از هوش مصنوعی آموزش‌دیده بر اساس فتاوای معتبر، می‌تواند این فرآیند پیچیده و زمان‌بر را تسهیل کند.

*نرخ سود شخصی‌سازی‌شده؛ پایان یکسان‌نگری*

میثمی تعیین نرخ سود متناسب با ریسک و شرایط هر مشتری را از دیگر کاربردهای مهم هوش مصنوعی عنوان کرد و افزود: یکسان‌نگری در نرخ سود، از چالش‌های جدی نظام بانکی است که با ابزارهای هوشمند قابل اصلاح است.

وی در پایان خواستار تدوین یک چارچوب مقرراتی مشخص برای استفاده از هوش مصنوعی در نظام بانکی شد و تأکید کرد: استفاده گسترده از این ابزار، بدون توجه به ریسک‌ها و مخاطرات آن، می‌تواند چالش‌آفرین باشد؛ بنابراین ضابطه‌مند کردن این مسیر، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

**هوش مصنوعی و بازارهای مالی؛ ضرورت مقررات‌گذاری برای حفظ عدالت و شفافیت**

دکتر حسین فهیمی عضو هیئت مدیره انجمن مالی اسلامی ایران در پنل تخصصی با محوریت «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی » با تأکید بر نقش انسان در تصمیم‌گیری نهایی، خواستار تدوین مقررات جامع و هوشمند برای استفاده از هوش مصنوعی در بازار سرمایه شد.

*هوش مصنوعی؛ ابزار یا چالش جدید بازارهای مالی؟*

فهیمی با طرح این پرسش که «انتهای مسیر هوش مصنوعی به کجا می‌رسد؟» اظهار کرد: بحث هوش مصنوعی صرفاً یک موضوع فناورانه نیست، بلکه مستقیماً با مسئولیت انسانی، عدالت اقتصادی و آینده بازارهای مالی گره خورده است.

وی با اشاره به مفهوم «خلافت انسان» در آیات قرآن گفت: خداوند انسان را به‌عنوان خلیفه در زمین معرفی کرده و این به معنای توان خلاقیت و مسئولیت‌پذیری انسان است؛ موضوعی که در مواجهه با فناوری‌های نوین، از جمله هوش مصنوعی، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

*تجربه بحران‌ها؛ هشدار بازارهای مالی*

دکتر فهیمی با یادآوری بحران مالی سال ۲۰۰۸ در جهان و اتفاقات سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ در بازار سرمایه ایران افزود: بازارهای مالی ظرفیت ایجاد بحران‌های گسترده را دارند. در نبود نظارت و مقررات مؤثر، آسیب آن متوجه کل جامعه خواهد شد.

به گفته فهیمی، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که در صورت نبود قوانین شفاف، همواره عده‌ای با دسترسی به ابزارهای سریع‌تر و پیشرفته‌تر، منافع بازار را در اختیار می‌گیرند و نتیجه آن، بی‌اعتمادی و خروج سرمایه‌گذاران خواهد بود.

*هوش مصنوعی در راه است؛ راه‌حل، مقررات‌گذاری هوشمند*

فهیمی تأکید کرد: مسئله این نیست که به سمت هوش مصنوعی برویم یا نرویم؛ هوش مصنوعی در حال ورود به بازارهاست. سؤال اصلی این است که چگونه آن را مدیریت کنیم. پاسخ روشن است: مقررات‌گذاری دقیق، جامع و آینده‌نگر.

وی افزود: مقررات مناسب نه‌تنها مانع توسعه نمی‌شود، بلکه می‌تواند مشوق استفاده سالم و فراگیر از هوش مصنوعی، افزایش شفافیت و رشد بازار سرمایه باشد.

*فقه، حقوق و مسئولیت‌پذیری در عصر هوش مصنوعی*

عضو هیئت مدیره انجمن مالی اسلامی ایران با اشاره به ظرفیت‌های فقه اسلامی گفت: بر اساس قواعدی مانند «اباحه»، «نفی سبیل» و «حفظ کرامت انسانی»، استفاده از فناوری‌های نوین مجاز است، مشروط بر آن‌که منجر به نقض حریم خصوصی، ظلم یا سلطه دیگران نشود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به چالش مسئولیت حقوقی هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: هنوز قوانین مشخصی در این حوزه وجود ندارد، اما با تکیه بر قواعد عمومی حقوقی مانند اتلاف، تسبیب و لاضرر، می‌توان مسئولیت را میان طراح، مالک و کاربر سامانه‌های هوش مصنوعی تعریف کرد.

*مطالبه فعالان بازار: قانون را خودمان بنویسیم*

دکتر فهیمی در پایان تأکید کرد: انتظار برای قوانین وارداتی کافی نیست. فعالان بازار سرمایه، انجمن‌های تخصصی و نخبگان فناوری باید پیش‌نویس قوانین هوش مصنوعی را متناسب با شرایط کشور تهیه کنند تا پس از اصلاح و تکمیل، به قانون تبدیل شود.

**هوش مصنوعی در بازارهای مالی؛ تنظیم‌گر باید نگاه سنتی را کنار بگذارد**

دکتر مهدی نوری، رئیس مؤسسه توسعه و تحقیقات اقتصادی دانشگاه تهران در یک پنل تخصصی با محوریت «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی» تأکید کرد که فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، آینده بازارهای مالی را دگرگون کرده‌اند و نهادهای تنظیم‌گر ناچارند متناسب با این تحول، رویکردهای خود را بازتعریف کنند.

*اقتصاد دیجیتال و شکل‌گیری یک پارادایم جدید*

به گفته نوری، بازارهای مالی امروز تحت تأثیر مجموعه‌ای از فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، بلاکچین و فین‌تک قرار دارند. این فناوری‌ها در کنار یکدیگر، ساختار سنتی بازارها را تغییر داده و یک پارادایم جدید در اقتصاد دیجیتال ایجاد کرده‌اند.

*کاربردهای هوش مصنوعی در بازارهای مالی*

او با اشاره به کاربردهای گسترده هوش مصنوعی گفت: معاملات الگوریتمی، پیش‌بینی روندها، مدیریت ریسک، اعتبارسنجی، کشف تقلب و پول‌شویی و ارائه مشاوره‌های هوشمند از مهم‌ترین حوزه‌هایی هستند که هوش مصنوعی می‌تواند کارایی و شفافیت بازارهای مالی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

*فرصت‌ها در کنار ریسک‌ها*

دکتر نوری تأکید کرد: در کنار آثار مثبت، استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند ریسک‌هایی مانند نقض حریم خصوصی، تمرکز قدرت، افزایش نوسانات بازار، چالش‌های حقوقی و تهدیدات امنیت سایبری را نیز به همراه داشته باشد که باید به‌صورت جدی مدیریت شوند.

*نقش کلیدی نهاد تنظیم‌گر*

به گفته رئیس مؤسسه توسعه و تحقیقات اقتصادی دانشگاه تهران، نهاد تنظیم‌گر نقش ریل‌گذار بازار را دارد و وظیفه اصلی آن حفظ ثبات مالی، حمایت از سرمایه‌گذاران و در چارچوب مالی اسلامی، جلوگیری از انحراف از اصول شریعت است. به همین دلیل، تنظیم‌گری در این فضا اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

*لزوم تحول در شیوه تنظیم‌گری*

نوری با انتقاد از نگاه‌های سنتی در نظارت گفت: تنظیم‌گری در عصر فناوری‌های نوین باید هوشمند، چابک و مبتنی بر داده باشد. نظارت بلادرنگ و استفاده خود تنظیم‌گر از فناوری، از الزامات اجتناب‌ناپذیر این دوره است.

*سندباکس‌های تنظیم‌گری؛ ظرفیتی مغفول*

او با اشاره به تجربه سندباکس‌های تنظیم‌گری در کشور افزود: این محیط‌های آزمون می‌توانند فرصتی برای یادگیری مشترک تنظیم‌گر و بخش خصوصی باشند، اما در عمل هنوز آن‌طور که باید، مورد استفاده مؤثر قرار نگرفته‌اند.

*چالش نیروی انسانی و هماهنگی نهادی*

نوری یکی از چالش‌های جدی نهادهای ناظر را کمبود نیروی انسانی چندبعدی و متخصص دانست و تأکید کرد: علاوه بر این، در شرایطی که بازار پول، سرمایه و بیمه به‌سمت همگرایی حرکت می‌کنند، هماهنگی میان نهادهای تنظیم‌گر ضروری است.

*تعلل در تنظیم‌گری، آفت توسعه*

او در پایان خاطرنشان کرد: فناوری‌های نوین لزوماً تهدید نیستند، اما تأخیر و تعلل در تنظیم‌گری می‌تواند کشور را از منافع مهم این تحولات محروم کند. افزایش سرعت تصمیم‌گیری و به‌روزرسانی سیاست‌ها، شرط بهره‌برداری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در بازارهای مالی است.

در پایان همایش، برگزیدگان یازدهمین همایش مالی اسلامی با عنوان «هوش مصنوعی و آینده مالی اسلامی» مورد تقدیر قرار گرفتند.

*نهاد برتر مالی اسلامی سال ۱۴۰۴*

بورس کالای ایران به جهت نقش‌آفرینی مؤثر در توسعه ابزارهای مالی و ایجاد پیوند میان بازار سرمایه و بخش واقعی اقتصاد، از سوی کمیته علمی یازدهمین همایش مالی اسلامی به‌عنوان نهاد برتر مالی اسلامی کشور در سال ۱۴۰۴ معرفی شد و لوح تقدیر و جایزه ویژه دکتر موسویان به دکتر سید جواد جهرمی، مدیرعامل بورس کالای ایران اهدا شد.

*کتاب برتر مالی اسلامی*

لوح تقدیر و تندیس کتاب برتر مالی اسلامی به غلامرضا مصباحی‌مقدم بابت کتاب "فقه بازار سرمایه" اهدا شد.

*پژوهش برتر مالی اسلامی*

لوح تقدیر، تندیس و جایزه نقدی پژوهش برتر مالی اسلامی به محمدعلی ترابی بابت رساله با عنوان "تحلیل فقهی و مالی معاملات متکی بر اطلاعات نهانی در بازار سرمایه جمهوری اسلامی ایران و ارائه چارچوب نظارتی" تعلق گرفت.

هم‌چنین در این بخش، از علیرضا قدرتی بابت رساله حرفه‌ای با عنوان "بررسی عوامل موثر بر توسعه و تاثیرات متقابل صندوق‌های اهرمی بر بازار سرمایه" با اهدای لوح تقدیر، تندیس و جایزه نقدی تجلیل شد.

*پایان‌نامه برتر کارشناسی ارشد*

در بخش پایان‌نامه برتر کارشناسی ارشد، میثم اکبری با پایان‌نامه تحت عنوان "ارزیابی عملکرد بانک‌های غیردولتی در اجرای قانون عملیات بانک‌داری بدون ربا* و محمد رحیمی با پایان‌نامه تحت عنوان "طراحی سازوکار بازارگردان‌بازارگردانی در معاملات بازار سهام بورس اوراق بهادار مبتنی بر فقه امامیه" به‌عنوان برگزیدگان معرفی شدند و لوح تقدیر، تندیس و جایزه نقدی دریافت کردند.

*مقالات برتر همایش*

در بخش مقالات برتر همایش از محمد سلگی، مهدی وطن‌خواه و امیررضا محرمی بابت ارائه مقاله مشترک با عنوان "گذر از نظارت سنتی به نظارت هوشمند(فناوری‌های هوشمند و تحول نظارت بانکی)" تقدیر به عمل آمد.

هم‌چنین کاوه بهرامی و جعفر عارفی نیز بابت مقاله مشترک "آسیب شناسی سوگیری داده‌های هوش مصنوعی در مطالعات مالی اسلامی؛ واکاوی تهدیدات معرفتی علیه فقه اقتصادی شیعه" موفق به کسب رتبه شدند و لوح تقدیر و تندیس دریافت کردند.

*فرد برتر حقیقی در حوزه مالی اسلامی*

مجید پویان‌مهر به‌عنوان فرد برتر حقیقی این حوزه انتخاب و معرفی شد و "هفتمین جايزه مالی اسلامی با عنوان جایزه دکتر عباس موسویان" را دریافت کرد.